विश्व विजेता चंगेज खानको गुप्त चिहान

मानव इतिहासको पानामा चंगेज खानको नाम एउटा यस्तो आँधीको रूपमा दर्ता छ, जसले तेह्रौँ शताब्दीको सुरुवातमा युरेसियाली महाद्विपको भूगोल, राजनीति र संस्कृतिलाई सधैँका लागि बदलिदियो। एउटा सामान्य फिरन्ते फिरङ्गी कबिलाको उपेक्षित बालक 'तेमुजिन' बाट 'जहान-कुशा' अर्थात् विश्व विजेता बन्नेसम्मको उनको यात्रा जति विस्मयकारी र रक्तपातपूर्ण थियो, उनको मृत्यु र मरणोपरान्तको विश्रामस्थल त्यति नै रहस्यको बाक्लो कुहिरोभित्र लुकेको छ। इतिहासका धेरैजसो सम्राटहरू आफ्ना चिहान, पिरामिड, स्तूप र मकबराहरूका माध्यमबाट आफैँलाई अमर बनाउन चाहन्थे। उनीहरू पृथ्वीको छातीमा विशाल स्मारक खडा गरेर आफ्नो कीर्ति फैलाउन खोज्थे। तर, संसारकै सबैभन्दा ठूलो अक्षुण्ण भूमि साम्राज्य खडा गर्ने चंगेज खानले यसको ठिक विपरीत मार्ग रोजे। उनले आफ्नो मृत्युलाई इतिहासकै सबैभन्दा सुरक्षित रहस्य र आफ्नो चिहानलाई प्रकृतिको कहिल्यै नखुल्ने गर्भमा विलीन गराउने सङ्कल्प गरे।

चंगेज खानको उदय, विश्व विजयको महागाथा, उनको मृत्यु र चिहानको रहस्यलाई बुझ्नका लागि तेह्रौँ शताब्दीका फारसी इतिहासकार अला-अद-दिन अता-मलिक जुवैनीको कृति 'तारीख-इ-जहान गुशा' अर्थात् विश्व विजेताको इतिहास सबैभन्दा महत्वपूर्ण, प्रामाणिक र प्राथमिक ऐतिहासिक स्रोत मानिन्छ। जुवैनी केवल एक इतिहासकार मात्र थिएनन्, उनी मङ्गोल साम्राज्यका उच्च अधिकारी, इल-खान हुलागु खानका निकट सहयोगी र बगदादका गभर्नर समेत थिए। उनले मङ्गोल साम्राज्यको गुप्त शाही दस्ताबेज 'अल्तान देवतेर' अर्थात् सुनौलो पुस्तक र मङ्गोलियाका कुलीन वर्गका प्रत्यक्षदर्शीहरूसँगको अन्तर्क्रियाका आधारमा यो इतिहास लेखेका हुन्।

इतिहासकार जुवैनी र 'तारीख-इ-जहान गुशा' को प्रामाणिकता

चंगेज खानको गाथामा प्रवेश गर्नुअघि हामीलाई यो इतिहास हस्तान्तरण गर्ने माध्यम अर्थात् जुवैनी र उनको लेखन पद्धतिको विश्लेषण गर्नु आवश्यक छ। जुवैनीको जन्म सन् १२२६ तिर खोरासानको जुवैन जिल्लामा भएको थियो। उनको परिवार खोरासानका शाहहरूको समयदेखि नै उच्च प्रशासनिक ओहोदामा कार्यरत थियो। जब मङ्गोलहरूले खोरासान र सिङ्गो पर्सियामाथि विजय प्राप्त गरे, जुवैनीका हजुरबुबा शम्स-अद-दिन र बुबा बहा-अद-दिनले मङ्गोल शासकहरूको सेवामा प्रवेश गरे। जुवैनीले आफ्नो युवावस्था मङ्गोल गभर्नर अर्घुनको सचिवालयमा काम गर्दै बिताए। उनले सन् १२५२ र १२५३ को बीचमा मङ्गोल साम्राज्यको राजधानी काराकोरमको भ्रमण गरे। त्यहाँ उनले मङ्गोल साम्राज्यका महान् खान मोंगके काआनको दरबारमा लामो समय व्यतीत गरे। जुवैनीले आफ्नो इतिहास लेखनको सुरुवात काराकोरममै गरेका थिए।

जुवैनीको प्रामाणिकता यस अर्थमा अतुलनीय छ कि उनीसँग मङ्गोल दरबारको त्यो आन्तरिक सूचनामा पहुँच थियो, जुन बाह्य संसारका लागि पूर्णतः निषेधित थियो। उनले मङ्गोल भाषा सिकेका थिए र उइघुर लिपिमा लेखिएका राजकीय आदेशहरू तथा यासाका पानाहरू अध्ययन गरेका थिए। यद्यपि, जुवैनी एक कट्टर मुसलमान थिए र उनले मङ्गोलहरूले इस्लामिक संसारमा पुर्‍याएको अभूतपूर्व क्षतिलाई आफ्नै आँखाले देखेका थिए। तर, मङ्गोल दरबारको नुन खाएका कारण उनले आफ्नो लेखनमा एक प्रकारको सन्तुलन कायम राख्नुपर्ने चुनौती थियो। उनी मङ्गोलहरूको क्रूरता र आमसंहारलाई लुकाउँदैनन्, तर त्यसलाई अल्लाहको न्याय र सजायको रूपमा व्याख्या गर्छन्। उनी चंगेज खान कोराका रूपमा चित्रण गर्छन्, जसलाई मानिसहरूको पापको सजाय दिन पठाइएको थियो। चंगेज खानले बुखाराको मस्जिदमा उभिएर मानिसहरूलाई सम्बोधन गर्दै आफू उनीहरूका ठूला पापहरूका कारण सृष्टिकर्ताद्वारा पठाइएको सजाय भएको घोषणा गरेका थिए। यही ऐतिहासिक तटस्थता र दरबारिया पहुँचका कारण जुवैनीले चंगेज खानको जीवनको अन्तिम अध्याय र मङ्गोलहरूको मृत्युसम्बन्धी कानुनको जुन विवरण दिएका छन्, त्यो ऐतिहासिक रूपमा सबैभन्दा बढी विश्वसनीय मानिन्छ।
मङ्गोलियाली पठारको एकीकरण र 'चंगेज खान' को उदय

चंगेज खानको विश्व विजयको जग उनले मङ्गोलियाली पठारका फिरन्ते कबीलाहरूलाई एउटै फलामे अनुशासनमा बाँधेपछि मात्र सम्भव भएको थियो। सन् ११६२ तिर ओनोन नदीको किनारमा जन्मेका तेमुजिनको बाल्यकाल अत्यन्तै कष्टकर थियो। उनका पिता येसुगेईको विरोधी टाटार कबीलाले विष दिएर हत्या गरेपछि उनको परिवारलाई आफ्नै कबीलाले समेत बहिष्कृत गरेको थियो। भोक, गरिबी, र निरन्तरको अस्तित्वको संघर्षले तेमुजिनलाई एक कठोर र रणनीतिक कुशल योद्धा बनायो। त्यस समयमा मङ्गोलियाली पठार मुख्यतया पाँचवटा ठूला र शक्तिशाली कबीला महासङ्घहरूमा विभाजित थियो। यसमा तेमुजिनको आफ्नै कबीला कियाद, पूर्वमा चिनियाँ जिन साम्राज्यको आडमा बाँचेको टाटार कबीला, मध्य मङ्गोलियामा अवस्थित नेस्टोरियन इसाई धर्म मानिन्छ केरेइत कबीला, पश्चिममा अल्ताई पहाड क्षेत्रमा सक्रिय नाइमन कबीला र उत्तरमा बैकाल ताल क्षेत्रका आक्रामक मर्कित योद्धाहरू सामेल थिए।

तेमुजिनले आफ्नो कबीला एकीकरणको यात्रा आफ्नो बालसखा तथा मित जमुखा र आफ्ना पिताका मित्र ओङ खानको सहयोगबाट सुरु गरे। तर यो सहयोग लामो समय टिकेन र मङ्गोलियाली पठारको शक्तिका लागि उनीहरू आपसी प्रतिद्वन्द्वितामा उत्रिए। तेमुजिनले कूटनीति, कठोर सैन्य रणनीति र योग्यता प्रणालीको जगमा आफ्ना विरोधीहरूलाई क्रमशः परास्त गरे।

उनले कबीलागत वंशवादको अन्त्य गर्दै योग्य योद्धाहरूलाई सेनाको नेतृत्व दिए। यसै क्रममा सन् १२०२ मा आफ्ना पिताको हत्याको बदला लिन तेमुजिनले टाटारहरूलाई पराजित गरे र मङ्गोल परम्परा अनुसार रथको पाङ्ग्राको कन्दनी भन्दा अग्ला कदका सबै पुरुषहरूलाई मृत्युदण्ड दिए। त्यसलगैटै केरेइत र मर्कित कबीलाको पतन भयो। पश्चिममा रहेको नाइमन कबीलाको पराजयसँगै जमुखालाई उनकै सिपाहीहरूले धोका दिएर तेमुजिनको जिम्मा लगाए। चंगेज खानले जमुखालाई सम्मानजनक मृत्यु दिए जसमा पृथ्वीको माटोमा रगत नबगाई ढाड भाँचेर मार्ने मङ्गोलियाली परम्परा लागू गरियो। सन् १२०६ मा ओनोन नदीको मुहानमा मङ्गोल सरदारहरूको ऐतिहासिक महासभा कुरुलताई आयोजना गरियो। यस महासभाले तेमुजिनलाई सिङ्गो मङ्गोलियाली पठारको सर्वोच्च शासक घोषणा गर्दै चंगेज खानको उपाधि प्रदान गर्‍यो, जसको अर्थ विश्वव्यापी शासक वा सागर समान महानायक हुन्छ।

महाअभियान: जिया र जिन साम्राज्यको पतन

मङ्गोलियाको आन्तरिक एकीकरणपछि चंगेज खानले आफ्नो नजर दक्षिणमा रहेका समृद्ध र विशाल चिनियाँ सभ्यताहरूतर्फ सोझ्याए। चिनियाँहरूले शताब्दीऔँदेखि मङ्गोलियाली पठारका कबीलाहरूलाई आपसमा भिडाएर राख्ने नीति अपनाउँदै आएका थिए। त्यस समयको चीन मुख्यतया तीनवटा साम्राज्यमा विभाजित थियो। जसमा उत्तर-पश्चिम चीनमा तिब्बती-बर्मेली मूलका मानिसहरूको पश्चिमी जिया साम्राज्य, उत्तर चीनमा मन्चुरियाली मूलका योद्धाहरूको जिन साम्राज्य, र दक्षिण चीनमा रैथाने चिनियाँ हान वंशको दक्षिणी सोङ साम्राज्य क्रियाशील थिए। चंगेज खानले जिन साम्राज्यमापि आक्रमण गर्नुअघि आफ्नो पश्चिमी पाटो सुरक्षित गर्न सन् १२०९ मा तङ्गुत साम्राज्यमाथि आक्रमण गरे। मङ्गोलहरू फिरन्ते घोडचढी सैनिक भएकाले उनीहरूलाई सहर घेराबन्दी गर्ने अनुभव थिएन। तङ्गुतको राजधानी घेराबन्दी गर्दा मङ्गोलहरूले नतिकैको नदी फर्काएर सहर डुबाउने प्रयास गरे, तर उल्टै आफ्नै शिविर डुबानमा पर्यो। यद्यपि, मङ्गोलहरूको दृढता देखेर तङ्गुत राजाले आत्मसमर्पण गरे।

यसपछि सन् १२११ मा चंगेज खानले जिन साम्राज्य विरुद्ध युद्धको घोषणा गरे। मङ्गोल सेनाले महान् चिनियाँ पर्खालका छिद्रहरू पत्ता लगाई जिन साम्राज्यको भित्री भागमा प्रवेश गर्‍यो। सन् १२११ को yeहु घाटीको युद्धमा मङ्गोलहरूले करिब ३०,००० सेनाको बलमा जिन साम्राज्यको ४,००,००० भन्दा ठूलो पैदल सेनालाई पूर्ण रूपमा ध्वस्त बनाए। चंगेज खानले यो युद्धमा चिनियाँ इन्जिनियरहरूलाई कब्जामा लिएर उनीहरूबाट आधुनिक घेराबन्दी प्रविधि सिके। सन् १२१४ मा मङ्गोलहरूले जिन साम्राज्यको राजधानी झोङ्दु अर्थात् आधुनिक बेइजिङलाई घेरे। सहरभित्र अनिकाल र प्लेग फैलिएपछि जिन शासकहरूले ठूलो परिमाणमा सुन र हजारौँ घोडाहरू दिएर सम्झौता गरे। तर जिन सम्राटले सम्झौता उल्लंघन गर्दै आफ्नो राजधानी दक्षिणको काइफेङमा सारेपछि चंगेज खान क्रोधित भए। सन् १२१५ मा मङ्गोल सेनाले झोङ्दुमाथि कब्जा गरी सहरलाई पूर्ण रूपमा लुट्यो र आगो लगायो। इतिहासकार जुवैनीका अनुसार, झोङ्दुको नरसंहार भयानक थियो र कयौँ महिनासम्म सहरका गल्लीहरू मृत शरीरबाट निस्केको बोसोका कारण चिप्लो भएका थिए।

पश्चिम तर्फको आँधी: ख्वारज्मियाली साम्राज्यको संहार

चंगेज खान मूलतः पूर्वतर्फ केन्द्रित हुन चाहन्थे तर पश्चिममा रहेको विशाल इस्लामिक साम्राज्य ख्वारज्म-शाहका सुल्तान अला-अद-दिन मोहम्मदको हठ र दम्भले इतिहासको दिशा नै परिवर्तन गरिदियो। यो घटनाको विवरण इतिहासकार जुवैनीले अत्यन्तै मार्मिक र सजीव रूपमा वर्णन गरेका छन्। सन् १२१८ मा चंगेज खानले व्यापारिक सम्बन्ध स्थापना गर्न ४५० मुस्लिम व्यापारीहरू र १५० मङ्गोल घोडाहरूको एउटा ठूलो व्यापारिक कारभान ख्वारज्म साम्राज्यको सिमानामा रहेको सहर ओत्रारमा पठाए। ओत्रारका गभर्नर इनाल्चुकले ती व्यापारीहरूलाई मङ्गोल जासूस भएको आरोप लगाउँदै चंगेज खानको पत्र जफत गरे र सबै व्यापारीहरूको क्रूरतापूर्वक हत्या गरिदिए। जब यो खबर चंगेज खानकहाँ पुग्यो, उनले कूटनीतिक मर्यादा राख्दै सुल्तान मोहम्मद ख्वारज्म-शाहलाई गभर्नर इनाल्चुकलाई मङ्गोलहरूको जिम्मा लगाउन र क्षतिपूर्ति दिन आग्रह गर्दै तीनजना दूतहरू पठाए। तर सुल्तानले मङ्गोल दूतहरूको अपमान गरे र मुख्य दूतको टाउको काटेर फिर्ता पठाए।

यो घटना चंगेज खानका लागि युद्धको अन्तिम विन्दु थियो। जुवैनीले लेखेका छन् कि चंगेज खान केंटई हिमालको एउटा डाँडामा चढे, आफ्नो टोपी निकालेर घाँटीमा झुण्ड्याए र आँसु बगाउँदै आकाशका देवता तेङ्ग्रीसँग प्रार्थना गरे। सन् १२१९ मा चंगेज खानले इतिहासकै सबैभन्दा व्यवस्थित र घातक सैन्य अभियान सुरु गरे। उनले आफ्ना छोराहरू र सेनापतिहरू सुबुताई र जेबेको नेतृत्वमा करिब १,५०,००० देखि २,००,००० को मङ्गोल घोडचढी सेनालाई तीनवटा फरक-फरक दिशाबाट ख्वारज्म साम्राज्यमा प्रवेश गराए। मङ्गोल सेनाले सबैभन्दा पहिले ओत्रार सहरलाई घेरेर कब्जा गर्‍यो र गभर्नर इनाल्चुकलाई जीवितै पक्राउ गरी पग्लिएको चाँदी उनको आँखा र कानमा खन्याएर तड्पाई-तड्पाई मारियो।

सन् १२२० मा चंगेज खान आफैँले मरुभूमि पार गरेर अचानक ख्वारज्म साम्राज्यको मुटु मानिने सांस्कृतिक सहर बुखारामाथि आक्रमण गरे। सहरका सेनापतिहरू भागे पनि नागरिकहरूले आत्मसमर्पण गरे। चंगेज खान घोडा चढेरै बुखाराको भव्य शाही मस्जिदभित्र छिरे र मस्जिदलाई मङ्गोल घोडाहरू बाँध्ने अस्तबलमा परिणत गरिदिए। यसलगैटै ख्वारज्म साम्राज्यको वैभवशाली राजधानी समरकन्दलाई मङ्गोलहरूले चौतर्फी घेरे। तेस्रो दिनमै सहरले आत्मसमर्पण गर्‍यो। मङ्गोलहरूले सहरका ५०,००० भन्दा बढी दक्ष कालिगढ र शिल्पकारहरूलाई बन्दी बनाए भने बाँकी जनसंख्यालाई सहर बाहिर मैदानमा जम्मा गरेर तरवारले काटे। जुवैनीले यस विनाशलीलालाई केवल एक हरफको फारसी कथनमा समेटेका छन् कि उनीहरू आए, उनीहरूले सहर भत्काए, उनीहरूले जलाए, उनीहरूले मारे, उनीहरूले लुटे र उनीहरू प्रस्थान गरे। करिब ४० लाख जनसङ्ख्या भएको ख्वारज्म साम्राज्य केही वर्षभित्रै मरुभूमिमा परिणत भयो र सुल्तान मोहम्मद मङ्गोल सेनाको डरले भाग्दै क्यास्पियन सागरको एउटा सानो टापुमा पुगे, जहाँ सन् १२२१ मा उनकी मृत्यु भयो।

युरोपको ढोकामा मङ्गोल घोडाको टाप

ख्वारज्म-शाहको पतनपछि चंगेज खानले आफ्ना दुई महान् सेनापतिहरू सुबुताई र जेबेलाई मात्र २०,००० सैनिक दिएर क्यास्पियन सागरको चौतर्फी यात्रा गर्दै सुल्तान मोहम्मदको खोजी र पश्चिमतर्फको भौगोलिक अन्वेषण गर्न पठाए। यो अभियान सैन्य इतिहासमा संसारकै सबैभन्दा लामो र सफल घोडचढी छापामार अभियान मानिन्छ। यो सानो मङ्गोल टोलीले ८,००० किलोमिटरभन्दा बढीको दूरी तय गर्दै कयौँ राज्यहरूलाई ध्वस्त बनायो। सबैभन्दा पहिले मङ्गोल सेनाले काउकासस पहाड पार गरेर जर्जियाको शक्तिशाली इसाई साम्राज्यमाथि आक्रमण गर्‍यो। जर्जियाका भारी कवच लगाएका नाइटहरूलाई मङ्गोल घोडचढीहरूले आफ्नो गति र कूटनीतिक चालको बलमा पराजित गरे।

यसपछि सन् १२२३ मा मङ्गोलहरू रुसको सिमानामा पुगे। त्यहाँ किभ, गालिच र चेर्निगोभका रुसी राजकुमारहरूले मङ्गोल विरुद्ध ८०,००० भन्दा बढीको संयुक्त सेना तयार गरे। कालका नदीको युद्धमा सुबुताईले आफ्नो मनपर्ने युद्ध रणनीति अर्थात् "नक्कली पलायन" प्रयोग गरे। मङ्गोलहरू पराजित भएर भागेको बहाना गर्दै ९ दिनसम्म पछि हटे। रुसी सेना विजयको उन्मादमा छरपस्ट हुँदै उनीहरूको पछि लाग्यो। जब रुसी सेना थाकेर कालका नदीको बगरमा आइपुग्यो, मङ्गोलहरू अचानक फर्किए र घेरा हालेर रुसी सेनाको निर्मम हत्या गरे। यो युद्धमा रुसी राजकुमारहरूलाई जीवितै समातेर जमिनमा सुताइयो र उनीहरूमाथि काठको ठूलो मञ्च खडा गरियो। मङ्गोल सेनापतिहरूले सोही मञ्चमाथि बसेर विजयको भोज खाए, जसको दबाबले गर्दा तल रहेका रुसी राजकुमारहरूको निसास्सिएर मृत्यु भयो। यो अभियानले युरोपको मुटु हल्लाईदियो र पश्चिमाहरूले मङ्गोलहरूलाई नर्कबाट आएका प्रेतहरू भन्न थाले।

मङ्गोल सैन्य संगठन, रणकौशल र यासा विधान

चंगेज खानको विश्व विजय कुनै दैवी चमत्कार वा केवल क्रूरताको परिणाम थिएन, बरु यो त विज्ञान, कडा अनुशासन, संगठन र सामरिक चातुर्यको उत्कृष्ट नमूना थियो। चंगेज खानले मङ्गोल समाज र सेनालाई आमूल परिवर्तन गर्न नवीन सुधारहरू गरेका थिए। उनले परम्परागत कबीलागत वर्गीकरणलाई पूर्ण रूपमा खारेज गर्दै सिङ्गो मङ्गोल सेनालाई एक मजबुत र आधुनिक दशमलव प्रणालीमा संगठित गरे। यस नवीन प्रणाली अन्तर्गत सेनाको सबैभन्दा सानो आधारभूत एकाइ दस सैनिकहरूको समूह हुन्थ्यो, जसलाई मङ्गोल भाषामा 'अरबान' भनिन्थ्यो। यस्ता दस अरबान मिलेर सय सैनिकको अर्को सैन्य एकाइ 'जागुन' निर्माण हुन्थ्यो। जागुनभन्दा माथि एक हजार सैनिकहरूको सैन्य शक्तिलाई 'मिङ्घान' भनिन्थ्यो भने सैन्य संगठनको सबैभन्दा ठूलो र सामरिक रूपमा स्वायत्त एकाइ दस हजार सैनिकहरूको समूह हुन्थ्यो, जसलाई 'तुमेन' भनिन्थ्यो। यस कडा प्रणालीमा कुनै पनि सैनिकलाई आफ्नो कमान्डरको पूर्व स्वीकृति बिना आफ्नो सैन्य टोली वा अरबान परिवर्तन गर्ने अधिकार थिएन र यो नियम उल्लंघन गर्नेलाई कडा मृत्युदण्ड दिइन्थ्यो।प्रशासनिक सुदृढीकरण र सूचना आदानप्रदानका लागि विश्वकै पहिलो द्रुत हुलाक सेवा 'याम' प्रणालीको स्थापना गरे। साम्राज्यभरि निश्चित र रणनीतिक दूरीमा घोडा फेर्ने विशेष स्टेशनहरू निर्माण गरिएका थिए। मङ्गोल सन्देशवाहकहरू घोडामै बाँधिएर वा सुतेर दिनरात लगातार यात्रा गर्थे र दैनिक ३०० किलोमिटरसम्मको अविश्वसनीय दूरी पार गर्थे। मङ्गोलहरूले कुनै पनि देशमा सैन्य आक्रमण गर्नुअघि नै त्यहाँ व्यापारी, धार्मिक भिक्षु र गुप्तचरहरू पठाएर त्यहाँको राजनीतिक कमजोरी, सैन्य सङ्ख्या र भौगोलिक विन्यासको विस्तृत नक्सा तयार गर्थे। चंगेज खानले मनोवैज्ञानिक त्रासलाई आफ्नो सबैभन्दा ठूलो अभेद्य हतियार बनाएका थिए। उनका दुईवटा स्पष्ट र कठोर सिद्धान्त थिए, जस अन्तर्गत शत्रुले बिना सर्त आत्मसमर्पण गरेमा उनीहरूको ज्यान सुरक्षित रहन्थ्यो, तर थोरै मात्र प्रतिरोध गरेमा सिङ्गो सहर नामेट पारिन्थ्यो। मङ्गोलहरूले एउटा सहरको भयानक संहारको खबर छिमेकी राज्यहरूमा फैलाउन केही मानिसहरूलाई जानीजानी जीवितै छाडिदिन्थे, जसले गर्दा अर्को सहरका शासकहरूले मानसिक रूपमा गल्दै युद्ध बिना नै आत्मसमर्पण गर्थे।

चंगेज खानको अन्तिम अभियान

चंगेज खानको मृत्यु सन् १२२७ को अगस्ट महिनामा भयो। त्यस समयमा उनी चीनको उत्तर-पश्चिमी क्षेत्रमा शासन गरिरहेको तङ्गुत साम्राज्य विरुद्धको अन्तिम युद्धमा व्यस्त थिए। तङ्गुतहरू विरुद्ध चंगेज खानको क्रोधको कारण पुरानो थियो। जब चंगेज खानले सन् १२१९ मा पर्सियाका सुल्तान मोहम्मद ख्वारज्म-शाह विरुद्ध ऐतिहासिक अभियान सुरु गरेका थिए, उनले तङ्गुत शासकलाई सैनिक सहयोग पठाउन आदेश दिएका थिए। तर, तङ्गुतका मन्त्रीले व्यङ्ग्य गर्दै चंगेज खानसँग पर्याप्त सेना नभए संसार जित्ने दाबी नगर्न चुनौती दिएका थिए। यस अपमानलाई चंगेज खानले कहिल्यै बिर्सेनन् र पर्सियाको सफल विजयपछि सन् १२२५ मा मङ्गोलिया फर्किएर लगैटै तङ्गुत साम्राज्य विरुद्ध युद्धको घोषणा गरे।

जुवैनीको विवरण अनुसार, तङ्गुत अभियानको क्रममा चंगेज खानको स्वास्थ्य बिग्रन थालेको थियो। मङ्गोलहरूको गोप्य इतिहास अनुसार, सन् १२२६ को हिउँदमा जङ्गली घोडाको शिकार गर्ने क्रममा चंगेज खान घोडाबाट लडेका थिए र यस दुर्घटनाका कारण उनलाई गम्भीर आन्तरिक चोट लागेको थियो। हस्तलेखन बिग्रँदै गए पनि उनले तङ्गुत विरुद्धको अभियानलाई रोक्न अस्वीकार गरे। चंगेज खानले आफ्ना छोराहरू जोची, चगताई, ओगताई र तोलुईलाई आफ्नो ओछ्यान वरिपरि बोलाएर एकताको उपदेश दिएका थिए। उनले तीरहरूको एउटा मुठ्ठो ल्याउन लगाएर छोराहरूलाई पालैपालो भाँच्न भने र पछि ती तीरहरूलाई छुट्टाछुट्टै पारेर सहजै भाँचेर एकताको शक्ति देखाए। उनले आफ्नो उत्तराधिकारीका रूपमा आफ्ना तेस्रो छोरा ओगताईलाई चयन गरे, किनभने ओगताई उदार, कूटनीतिक र समझदार स्वभावका थिए।

मृत्युको गोपनीयता

चंगेज खानको मृत्यु तङ्गुत साम्राज्यको राजधानी निङ्सियाको घेराबन्दीकै क्रममा भएको थियो। उनको मृत्युको समयमा तङ्गुत शासक आत्मसमर्पण गर्न तयार भइसकेका थिए। तर, इतिहासकै सबैभन्दा क्रूर र रणनीतिक निर्णय चंगेज खानले आफ्नो मृत्युशय्याबाट लिए। चंगेज खानको अन्तिम इच्छा तङ्गुत साम्राज्यको पूर्ण विनाश थियो। उनले आदेश दिएका थिए कि तङ्गुतका राजा जब दरबारबाट बाहिर निस्कनेछन्, उनलाई र उनको सम्पूर्ण परिवारलाई तत्काल मारियोस् र निङ्सिया सहरका हरेक नागरिकलाई तरवारको घाट उतारियोस्। मङ्गोलहरूले चंगेज खानको यो अन्तिम आदेशलाई अक्षरसः पालन गरे।

तङ्गुत राजा दरबारबाट बाहिर निस्कने बित्तिकै मारिए र मङ्गोल सेनाले सिङ्गो तङ्गुत साम्राज्यमा यस्तो विनाश मच्चायो कि तङ्गुत भाषा, लिपि र संस्कृतिको अस्तित्व नै नामेट भयो। आधुनिक इतिहासकारहरू यसलाई इतिहासकै सबैभन्दा पहिलो र पूर्ण नियोजित जातीय संहार मान्छन्। चंगेज खानलाई राम्रोसँग थाहा थियो कि यदि迫 उनको मृत्युको समाचार बाहिर फैलियो भने तङ्गुतहरूले आत्मसमर्पण गर्ने छैनन् र मङ्गोल सेनामा अचानक निराशा छाउनेछ। त्यसैले उनले आफ्नो मृत्युको खबरलाई पूर्ण रूपमा लुकाउने कडा रणनीतिक गोपनीयताको आदेश दिएका थिए। जुवैनीले उल्लेख गरे अनुसार मङ्गोल कमान्डरहरूले चंगेज खानको अन्तिम साससम्म र तङ्गुतको विनाश नभएसम्म शत्रुलाई उनको जीवित हुनुको बलियो भ्रम दिलाइरहे। जब तङ्गुतको विनाश पूर्ण भयो, तब मात्र चंगेज खानको मृत शरीरलाई लिएर मङ्गोलियातर्फको लामो र मौन शवयात्रा सुरु भयो।

रगतले कोरिएको शवयात्रा र "यिके खोरिग"

चंगेज खानको मृत शरीरलाई तङ्गुतको सिमानाबाट मङ्गोलियाको केंटई हिमालतर्फ लैजाँदा इतिहासकै सबैभन्दा भयावह र रहस्यम शवयात्रा निकालिएको थियो।

चिङ्गिज खानको शवलाई उत्तर-पूर्वी मङ्गोलियाको खेन्ती पर्वतमालास्थित उनको रैथाने मातृभूमिमा फर्काउने महायात्रा—कठिन र दुर्गम भूभाग छिचोल्दै हप्तौँसम्म चलेको एक मौन र रहस्यम शवयात्रा बनाएको थियो ।
तेह्रौँ शताब्दीका मङ्गोलहरू फिरन्ते संस्कृतिमा बाँचेका मानिस थिए, जसका लागि ढुङ्गाका स्थायी चिहानहरू विजातीय कुरा थिए। उनीहरूको परम्परागत संस्कारमा मृतकलाई कुनै चिन्ह नभएको वा सामान्य घाँसेमैदानमा गाडिन्थ्यो, जहाँ मृतकका प्रिय वस्तुहरू र सम्भ्रान्त वर्गको हकमा उनीहरूका घोडाहरू र सेवकहरूलाई पनि सँगै समाधिस्थ गरिन्थ्यो। तर, चंगेज खान त केवल एक फिरन्ते सरदार मात्र थिएनन्, उनी त एउटा महासाम्राज्यका जग बसालिसकेका चक्रवर्ती सम्राट थिए। त्यसैले, उनका शत्रुहरू वा अति-उत्साही अनुयायीहरूले उनको अवशेषलाई अपवित्र वा उत्खनन नगरुन् भन्नका लागि असाधारण र क्रूर सुरक्षा उपायहरू अपनाइनु अनिवार्य थियो।

यहीँबाट इतिहासको सिमाना सकिन्छ र किंवदन्तीको साम्राज्य सुरु हुन्छ। एउटा कथ्यअनुसार सयौँ वा हजारौँ सैनिक, दास र सेवकहरू सम्मिलित त्यो शवयात्राले फर्कने बाटोमा भेटिएका हरेक जीवित प्राणीलाई मृत्युको घाट उतारेको थियो, ताकि चिहानको बाटो संसारको कुनै पनि मुखले बोल्न नसकोस्।

अर्को कथ्य भन्छ, एउटा विशाल नदी (कतिपयले ओनन वा त्यसको सहायक नदी भन्छन्) को बहावलाई अस्थायी रूपमा मोडेर नदीको सुख्खा पिँधमा खानको शव गाडियो र पुनः पानीलाई पुरानै धारमा बगाएर चिहानको नामोनिशान मेटाइयो।
कतै रूखहरू रोपिए त कतै माटो सम्याएर नयाँ घाँस उमारियो, ताकि त्यो ठाउँ वरपरको विशाल मैदानभन्दा कत्ति पनि फरक नदियोस्।
कतिपय कथ्यमा भने चालीस सुन्दरी कन्या र चालीस वटा अरबी घोडाहरूलाई परलोकमा खानको सेवाका लागि सँगै जीवितै गाडिएको कुरा पनि आउँछ, जसले पुरानो फिरन्ते संस्कारलाई मिथकको रूप दिएको छ।

तेह्रौँ शताब्दीको उत्तरार्धमा युआन दरबारको भ्रमण गरेपछि प्रसिद्ध यात्री मार्को पोलोले लेखेका थिए- उनको चिहानको रहस्य केवल केही छानिएका विश्वस्त मानिसहरूलाई मात्र थाहा थियो र त्यो रहस्य बाहिरिने अलिकति पनि शङ्का लागेका जोकोहीलाई निर्ममतापूर्वक समाप्त पारिन्थ्यो।
यस सामूहिक हत्याको पछाडि मुख्य रूपमा दुईवटा स्पष्ट कारणहरू थिए। पहिलो कारण चंगेज खानको चिहान कहाँ बनाइँदैछ भन्ने कुराको जानकारी बाह्य संसारलाई पटक्कै नहोस् भन्ने परम गोपनीयता थियो भने दोस्रो कारण मङ्गोलहरूको प्राचीन तेङ्ग्री धर्म अनुसार राजाको मृत्युपछि बाटोमा मारिएका मानिसहरूको आत्माले अर्को संसारमा राजाको दास र संरक्षकको रूपमा काम गर्छन् भन्ने धार्मिक विश्वास थियो।

जब शवयात्रा केंटई हिमालको फेदीमा आइपुग्यो, त्यहाँ केवल चंगेज खानका सबैभन्दा भरपर्दो अङ्गरक्षकहरू र शाही परिवारका सदस्यहरू मात्र बाँकी थिए। चिहान निर्माणमा प्रयोग गरिएका हजारौँ दास र मजदुरहरूलाई काम सकिएलगैटै सैनिकहरूले हत्या गरे र ती मजदुरहरूलाई मार्ने सैनिकहरूलाई पनि अर्को समूहका सैनिकहरूले मारे। यो हत्याको चक्र तबसम्म चल्यो जबसम्म चिहानको भौगोलिक अवस्थितिबारे थाहा पाउने एउटै पनि जीवित मानिस बाँकी रहेन। यो क्षेत्रलाई मङ्गोलहरूले 'यिके खोरिग' अर्थात् महान् निषेधित क्षेत्र घोषणा गरे। यो लगभग २४४ वर्ग किलोमिटरको क्षेत्र थियो, जहाँ साधारण मानिसहरूलाई प्रवेश गर्न पूर्ण निषेध गरिएको थियो। यस क्षेत्रको सुरक्षाका लागि मङ्गोलियाको सबैभन्दा वीर योद्धा कबिला उरियाङ्खाईलाई खटाइएको थियो, जसलाई कर र सैन्य सेवाबाट पूर्ण रूपमा छुट दिई चंगेज खानको पवित्र विश्रामस्थलको रक्षा गर्ने एकमात्र कर्तव्य सुम्पिएको थियो।

चिहान लुकाउने विधि

चंगेज खानको चिहान कहाँ छ र कस्तो अवस्थामा छ भन्ने विषयमा जुवैनीले एक महत्वपूर्ण प्राकृतिक घटनाको विवरण दिएका छन्। जुवैनीका अनुसार, चंगेज खानले आफ्नो जीवनकालमै आफ्नो chiहानको स्थान रोजेका थिए। एकपटक केंटई हिमालको एउटा पहाड बुर्खान खाल्डुनमा शिकार खेल्ने क्रममा चंगेज खान एउटा विशाल रूखको फेदमा विश्राम गर्न बसेका थिए। त्यहाँ बस्दा उनलाई यस्तो मानसिक र आध्यात्मिक शान्ति मिल्यो कि उनले आफ्ना सेनापतिहरूलाई आफ्नो मृत्युपछि त्यही रूखको फेदमा गाड्न आदेश दिएका थिए। जुवैनीले लेखेका छन् कि चंगेज खानलाई गाडिएपछि मङ्गोलहरूले चिहानको प्रमाण मेटाउन प्रकृतिको सहयोग लिएका थिए। चंगेज खानको चिहान माथि रोपिएको रूख वरपर केही वर्षभित्रै यति धैरे रूख र बिरुवाहरू पलाए कि सिङ्गो क्षेत्र एउटा घना र अभेद्य जङ्गलमा परिणत भयो।

मङ्गोलियाका लोक कथाहरू र अन्य ऐतिहासिक स्रोतहरूका अनुसार, चिहान लुकाउनका लागि मुख्य तीनवटा कृत्रिम तरिकाहरू अपनाइएको थियो। पहिलो विधिको रूपमा चंगेज खानलाई जमिनको गहिराइमा गाडिसकेपछि चिहानको माथिल्लो सतहलाई समतल बनाउन त्यस माथि १०,००० भन्दा बढी घोडाहरूलाई कयौँ दिनसम्म लगातार दौडाइयो। दोस्रो रणनीतिका रूपमा कतिपय वैकल्पिक चिनियाँ र फारसी स्रोतहरू दाबी गर्छन् कि चंगेज खानको चिहान माथिबाट एउटा नदीको बहावलाई फर्काइएको थियो र पानीको मुनि चिहान सधैँका लागि सुरक्षित राखियो। तेस्रो विधिको रूपमा चिहान खन्दा निकालिएको माटो र घाँसलाई जस्ताको तस्तै फेरि माथिबाट सजाइयो ताकि केही हप्तामै त्यहाँ प्राकृतिक रूपमै घाँस पलाओस् र त्यो सिङ्गो मैदानको एक हिस्सा बनोस्।

आधुनिक वैज्ञानिक खोज र असफलका प्रयासहरू

बितेका आठ शताब्दीमा चंगेज खानको चिहान पत्ता लगाउन कयौँ साहसी यात्री, इतिहासकार र वैज्ञानिकहरूले प्रयास गरे। तर ती सबै प्रयासहरू बालुवामा खन्याएको पानी जस्तै साबित भए। बीसौँ शताब्दीको अन्त्य र एक्काइसौँ शताब्दीको सुरुवातमा आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गरेर यस रहस्यलाई सुल्झाउने केही ठूला प्रयासहरू भए। यसै क्रममा सन् २०१० को दशकमा क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालयका वैज्ञानिक डा. अल्बर्ट यु-मिन लिनले एउटा अत्यन्तै महत्वाकांक्षी परियोजना सुरु गरे। उनले जमिन खनेर मङ्गोलियाको सांस्कृतिक संवेदनशीलतालाई चोट नपुर्‍याई चिहान खोज्ने निर्णय गरे। यसका लागि उनले उपग्रहबाट लिइएका उच्च-रिजोल्युसन तस्बिरहरू, राडार प्रविधि र भीड-स्रोतको प्रयोग गरे। वैज्ञानिक टोलीले बुर्खान खाल्डुन पहाडको वरपर केही प्राचीन मन्दिर र चिहानका अवशेषहरू फेला पारे, तर ती चंगेज खानको चिहान हुन् भन्ने कुनै ठोस प्रमाण भेटिएन।

यसअघि सोभियत सङ्घको पतनपछि मङ्गोलिया बाह्य संसारका लागि खुल्ला भएपछि सन् १९९० मा जापानी सञ्चारमाध्यम र मङ्गोलिया सरकारको संयुक्त पहलमा "चंगेज खान चिहान खोजी परियोजना" सुरु भएको थियो। उनीहरूले अत्याधुनिक चुम्बकीय सेन्सर र हेलिकप्टरको प्रयोग गरेर काराकोरम र केंटई क्षेत्रको खोजी गरे। तर, मङ्गोलियाली जनता र बौद्ध भिक्षुहरूले यस परियोजनाको तीव्र विरोध गरे। उनीहरूको विश्वास थियो कि यदि चंगेज खानको चिहान खनियो भने संसारमा विनाश आउनेछ र मङ्गोलियाको आत्मा अशान्त हुनेछ। अन्ततः, चर्को जनविरोध र कुनै उल्लेखनीय सफलता बिना नै सन् १९९४ मा यो परियोजना बन्द गरियो।
ऐतिहासिक सन्दर्भ र स्रोतहरू

जुवैनी, अला-अद-दिन अता-मलिक, तारीख-इ-जहान गुशा (द हिस्ट्री अफ द वर्ल्ड-कन्करर), जे. ए. बोयलको अंग्रेजी अनुवाद, म्यान्चेस्टर युनिभर्सिटी प्रेस

रशीद अल-दिन, जामी अल-तवारीख (कलेक्सन अफ हिस्ट्रिज)।

मङ्गोलहरूको गोप्य इतिहास (द सेक्रेट हिस्ट्री अफ द मङ्गोल्स), इगोर डे राचेविल्ट्जको अनुवाद।

मार्को पोलो, द ट्राभल्स अफ मार्को पोलो।

ज्याक वेदरफोर्ड, चंगेज खान एन्ड द मेकिङ अफ द मोडर्न वर्ल्ड, क्राउन पब्लिसर्स, ।

डेभिड ओ. मोर्गन, द मङ्गोल्स, ब्ल्याकवेल प्रकाशन ।